پایان حضانت با بلوغ است یا بلوغ و رشد؟

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه حقوق خصوصی و اسلامی ‌دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران

چکیده

مطابق مادۀ 1169 قانون مدنی، برای حضانت فرزند، اعم از دختر و پسر، از زمان تولد تا هفت‌سالگی، مادر اولویت دارد و از هفت‌سالگی به بعد حضانت با پدر است. اما در مورد زمان پایان حضانت، در قانون مدنی تعیین تکلیف نشده است و مشخص نیست که حضانت فرزند با سن بلوغ به پایان می‌رسد یا با بلوغ و رشد. سکوت قانون مدنی سبب شده است که حقوقدانان و دادگاه‌ها دربارۀ زمان پایان حضانت اختلاف‌نظر داشته باشند، به این صورت که بعضی سن بلوغ را پایان حضانت و عده‌ای دیگر رسیدن به سن رشد یا احراز آن را پایان حضانت می‌دانند، درحالی‌که این مسئله از مسائل بسیار مهم در حقوق خانواده است و مصلحت فرزند ایجاب می‌کند که در خصوص این امر تعیین تکلیف شود. این مقاله با بررسی موضوع از نگاه حقوقدانان و رویۀ قضایی و ادلۀ آنها نتیجه می‌گیرد که حضانت با بلوغ و رشد پایان می‌پذیرد. پایان یافتن حضانت با بلوغ و رشد، علاوه‌بر مصلحت کودک، هم با فقه و فلسفۀ حضانت منطبق است و هم با قوانین متعددی، مانند قانون مجازات اسلامی و قانون اجازۀ الحاق ایران به کنوانسیون حقوق کودک، که رشد را برای خروج از دوران کودکی معیار قرار داده‌اند، هماهنگی دارد.

کلیدواژه‌ها


الف) فارسی
امامی، حسن (1376). حقوق مدنی ج 5، چ دوازدهم، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
انصاری‌پور، محمدعلی (1396). «بیان موجزی از ضرورت تعیین سن رشد»، فصلنامة مطالعات حقوق خصوصی، دورة 47، ش 2، تابستان 1396، ص 230-213.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه دهخدا، ج 10، چ دوم، تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
 صفایی، سید حسین؛ امامی، اسدالله (1392). مختصر حقوق خانواده، چ سی‌وچهارم، تهران: میزان.
کاتوزیان، ناصر (1393). دورۀ حقوق مدنی: خانواده، ج 2، چ دوم، تهران، شرکت سهامی ‌انتشار.
گرجی، ابوالقاسم با همکاری جمعی از نویسندگان (1387). بررسی تطبیقی حقوق خانواده، چ دوم، تهران: مؤسسۀ چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
مجموعه آرای قضایی دادگاه‌های تجدیدنظر استان تهران (حقوقی) (1391). تهران: پژوهشگاه قوه قضائیه.
مجموعه آرای قضایی دادگاه‌های تجدیدنظر استان تهران (حقوقی) (خرداد 1392)، تهران، پژوهشگاه قوه قضائیه.
مجموعه آرای قضایی شعب دیوان عالی کشور (حقوقی) (مهر، آبان، آذر 1392). تهران: پژوهشگاه قوۀ قضاییه.
مجموعه آرای قضایی شعب دیوان عالی کشور (حقوقی) (بهار 1393). تهران: پژوهشگاه قوۀ قضاییه.
مجموعه آرای قضایی شعب دیوان عالی کشور (حقوقی) (تابستان 1393)، تهران: پژوهشگاه قوۀ قضاییه.
مجموعه آرای قضایی شعب دیوان عالی کشور (حقوقی) (مهر، آبان، آذر 1393). تهران: پژوهشگاه قوۀ قضاییه.
مجموعه قوانین و مقررات خانواده (1390). چ دوم، تهران: معاونت حقوقی ریاست جمهوری (معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات).
معین، محمد (1360). فرهنگ معین، ج 2، چ چهارم، تهران: امیرکبیر.
 
ب) عربی
ابن فارس، ابوالحسین احمد (بی‌تا). معجم مقائیس اللغه، ج 3، قم: دارالکتب العلمیه (اسماعیلیان نجفی).
ابن الاثیر، محمد الجزری (1364). النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، ج 1، چ چهارم، قم: مؤسسۀ مطبوعاتی اسماعیلیان.
بحرانی، یوسف (1409ق). الحدائق الناضره فی احکام العتره الطاهره، ج 25، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
بحرالعلوم، عزالدین (1980). الحجر و احکامه، بیروت.
جوهری، اسماعیل حماد (1399ق). صحاح اللغه، ج 2و 5، چ دوم، بیروت، دارالعلم للملایین.
خمینی، روح‌الله الموسوی (1394). تحریر الوسیله، ج 2، چ سوم، تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر تراث الامام الخمینی.
خوری الشرتونی اللبنانی، سعید (1403ق). اقرب الموارد، ج 1، قم: منشورات مکتبه آیه‌العظمی‌ مرعشی نجفی.
خویی، سید ابوالقاسم الموسوی (1427ق.-2006م). منهاج الصالحین: المعاملات، بیروت: دار المرتضی.
سیوری الحلی، جمال الدین مقداد بن عبدالله (1404ق). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع، ج 3، قم: مکتبه آیه‌الله المرعشی النجفی.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1420ق)، العروه الوثقی، ج 5، قم: موسسۀ النشر الاسلامی.
طباطبائی، محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن، ج 15، بیروت: موسسۀ الاعلمی‌للمطبوعات.
طبرسی، ابوعلی الفضل بن الحسن (1379ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج 3، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
طریحی، فخرالدین (1395ق). مجمع البحرین، ج 6، چ دوم، تهران: منشورات المکتبه المرتضویه.
طوسی، ابوجعفر محمد بن الحسن (1387ق). المبسوط فی فقه الامامیه، ج 6، تهران: المکتبه المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریه.
عاملی، زین‌الدین مشهور به شهید ثانی (بی‌تا). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، ج 5، بیروت: مؤسسۀ الاعلمی ‌للمطبوعات.
عاملی، زین الدین مشهور به شهید ثانی (1416ق). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ج 8، قم: مؤسسۀ المعارف الاسلامیه.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب (بی‌تا). القاموس المحیط، ج 4، قاهره: المکتبه التوفیقیه.
محقق الحلی، ابوالقاسم نجم الدین جعفربن الحسن (1384). شرایع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام، ج 1-2، چ هفتم، تهران: استقلال.
مشکینی، علی (1386). مصطلحات الفقه، چ پنجم، قم: دفتر نشر الهادی.
مغربی الفیومی، احمدبن محمدبن علی (1430ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للامام الرافعی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مغنیه، محمدجواد (1402 ق). الفقه علی المذاهب الخمسه، الطبعه السابعه، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
مؤسسۀ دائرة‌معارف الفقه الاسلامی (1439ق). موسوعه الفقه الاسلامی‌ طبقا لمذهب اهل البیت، ج 39، قم: مؤسسۀ دائرة‌معارف الفقه الاسلامی.
نجفی، محمدحسن (1981م). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، ج 26 و 31، چ هفتم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
نرافی، احمن بن محمد مهدی (1417ق). عوائد الایام فی بیان قواعد الاحکام، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
 
ج) خارجی
Bakan, D., (1971)."Adolescence in America: From Idea to Social Fact", Journal of the American Academy of Arts and Sciences, Vol. 100, pp. 979-1012.
Besche, D.L., (2006). "Cognitive Dissonance Revisited: Roper v. Simmons and the Issue of Adolescent Decision-Making Competence", The Wayne Law Review, Vol. 52, pp. 1-42.
Blos, P., (1971). "The Child Analyst Looks at the Young Adolescent", Journal of the American Academy of Arts and Sciences, Vol. 100, pp. 961-995.
Gordon, C., (1971). "Social Characteristics of Early Adolescence", Journal of the American Academy of Arts and Sciences, Vol. 100,  pp. 931-959.
Hamilton, V.E., (2012). "Democratic Inclusion, Cognitive Development, and the Age of Electoral Majority", Brooklyn Law Review, Vol.77, pp., 1447-1513.
Katchadourian, H.A., (1976). "Medical Perspectives on Adulthood", Journal of the American Academy of Arts and Sciences, Vol.105,  pp. 29-56.
Scott-Hayward, C.S., (2007). "Explaining Juvenile False Confessions: Adolescent Development and Police Interrogation" Law and Psychology Review,  Vol.31, pp. 53ff.
Spear, L., (2006). "Adolescent Brain Development", (Volume Special), Thomas M. Cooley Journal of Practical and Clinical law, pp. 11-45.
Tanner, J.M., (1971). "Sequence, Tempo, and Individual Variation in the Growth and Development of Boys and Girls aged Twelve to Sixteen", Journal of the American Academy of Arts and Sciences, Vol.100, pp. 907-930.