کنکاشی در ماهیت حق انتفاع و اسباب ایجاد آن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق دانشکدۀ علوم اداری و اقتصاد دانشگاه اصفهان

2 دکتری حقوق خصوصی دانشکدۀ علوم اداری و اقتصاد دانشگاه اصفهان

چکیده

قانون مدنی حق انتفاع را یکی از علایق اشخاص نسبت به اموال ذکر می‌کند و عقد وقف و نیز عقود احباس را از اسباب آن می‌شمارد. تحلیل حقیقت عاریه نشان می‌دهد که هرچند قانون مدنی عقد عاریه را در کنار عقود موجد حق انتفاع ننشانده، ولی ثمرة عاریه نیز حق انتفاع است، زیرا ماهیت حق انتفاع چیزی جز سلطة اعتباری بر انتفاع از عین نیست و در عاریه نیز اذن مالک، مستعیر را مسلط بر انتفاع می‌سازد. مادة 92 ق.م نیز از حق انتفاع ناشی از اذن شارع در انتفاع از مباحات و مشترکات سخن گفته است. چنانچه عاریه را مفید حق انتفاع ندانیم، برای تعیین نوع علقة حاصل از آن با بن‌بست روبه‌رو می‌شویم، زیرا به‌حسب فرض جز مالکیت و حق ارتفاق علاقة دیگری در مادة 29 ق. م پیش‌بینی نشده است. جواز عاریه و لزوم عقود احباس و وقف نیز سبب تفاوت گوهری در ثمرة حاصل از آنها نمی‌شود، همان‌گونه‌که در صلح مجانی و هبه نیز لزوم و جواز مانع از اتحاد ثمرة آنها که مالکیت است، نمی‌شود. مشهور فقیهان متأخر نیز بر اینکه ثمرة عاریه نیز همچون وقف عام و عقود احباس، حق انتفاع یا ملک انتفاع است، تصریح کرده‌اند. جواز انتفاع یا اباحه تکلیفی را که یک حکم تکلیفی است، نباید با حق انتفاع یا اباحة وضعی که یک حکم وضعی است، اشتباه کرد.

کلیدواژه‌ها


1. اصفهانی (کمپانی)، محمدحسین (1418ق [الف])، حاشیه المکاسب، قم: أنوار المهدی.

2. ___________________  (1418ق [ب])، رساله فی تحقیق الحق و الحکم، قم: أنوار المهدی.

3. اصفهانی، سید ابوالحسن (1422ق)، وسیله النجاه، قم: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

4. الشریف، محمد مهدی (1392)، منطق حقوق، تهران: شرکت سهامی انتشار.

5. امامی، سید حسن (1366)، حقوق مدنی، ج 1، تهران: انتشارات اسلامیه.

6. انصاری، محمدعلی (1415ق)،موسوعه الفقهیه المیسره، قم: مجمع الفکر الاسلامی.

7. ایروانی، علی بن عبدالحسین (1406ق)، حاشیه المکاسب، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد.

8. بجنوردی، سید حسن (1419ق)، القوائد الفقهیه، قم: نشر الهادی.

9. بحر العلوم، سید محمد (1403 ق)، بلغه الفقیه، قم: مکتبه الصادق.

10. بهجت، محمدتقی (1423ق)، وسیله النجاه، چ دوم، قم: انتشارات شفق.

11. تبریزی، میرزا جواد (1411ق)، إرشاد الطالب، قم: مؤسسة انتشارات اسماعیلیان.

12. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1368)، حقوق اموال، تهران: گنج دانش.

13. ــــــــــــــــــــــــــــ (1382)،محشای قانون مدنی، تهران: انتشارات گنج دانش.

14. حسینی مراغی، سید میر عبدالفتاح (1417 ق)، العناوین الفقهیه، قم: مؤسسة نشر اسلامی.

15. حکیم، سید محسن طباطبایی (1410ق)، منهاج الصالحین، بیروت: دائره‌التعارف للمطبوعات.

16. حلی، مقداد بن عبدالله سیوری (1403ق)، نضد القواعد الفقهیه، قم: انتشارات کتابخانة آیت‌الله مرعشی.

17. حلّی، حسن بن یوسف (1414ق)، تذکره الفقهاء، قم: مؤسسۀ آل البیت (ع) لاحیاء التراث.

 18. خوئی، سید أبو القاسم (1410ق)، منهاج الصالحین، قم: مؤسسة إحیاء آثار إمام خوئی.

19. ـــــــــــــــــــ، (بی‌تا)، مصباح الفقاهه، قم: مؤسسة احیاء آثار امام خوئی.

20. رشتی، میرزا حبیب‌الله (بی تا)، کتاب الغصب، چاپ سنگی

21. ره‌پیک، حسن (1387)، عقود معین، ج 2، تهران: خرسندی.

22. سیستانی، سید علی حسینی (1417ق)، منهاج الصالحین، چ پنجم، قم: نشر دفتر آیت‌الله سیستانی.

23. شاهرودی، سید محمود هاشمی (1388)، موسوعه الفقه الاسلامی طبقا لمذهب اهل البیت، قم: مؤسسة دایره‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (ع).

24. شاهرودی، سید محمود هاشمی (1433ق)، کتاب الاجاره، قم: مؤسسة دایره‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (ع).

25. صفایی، سید حسین (1382)، دورة مقدماتی حقوق مدنی (اشخاص و اموال)، تهران: میزان.

26. طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1414ق)، تکمله العروه الوثقی، قم: نشر کتابفروشی داوری.

27. عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین بن علی (1403ق)، الروضه البهیه، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

28. عاملی، سید جواد بن محمد حسینی (1419ق)، مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

29. عاملی، شهید اول، محمد بن مکی (بی‌تا)، القوائد و الفوائد، قم: نشر کتابفروشی مفید.

30. فاضل لنکرانی، محمد (1429ق)، تفصیل الشریعه، قم: مرکز فقهی ائمة اطهار (ع).

31. قمی، سید محمدصادق حسینی روحانی  (1414ق)، منهاج الصالحین، قم: مکتب آیت‌الله روحانی.

32. کاتوزیان، ناصر (1392)،عقود معین، جلد 4، تهران: گنج دانش.

33. ـــــــــــــ (1392)، اموال و مالکیت، تهران: میزان.

34. کاشف الغطاء، محمدحسین (1371ق)، الفردوس الاعلی، قم: دار انوار الهدی.

35. محقق حلّی، نجم‌الدین جعفر بن الحسن (1401ق)، شرائع الاسلام، نجف اشرف.

36. نائینی، میرزا محمدحسین غروی (1373ق)، منیه الطالب فی حاشیه المکاسب، تهران: المکتبه المحمدیه.

37. نجفی، محمدحسن (1412ق)، جواهر الکلام، بیروت: دار احیاء التراث.

38. نجم‌آبادی، میرزا ابوالفضل (1421ق)، الرسائل الفقهیه، قم: انتشارات مؤسسۀ معارف اسلامی امام رضا.

39. وحیدخراسانی، حسین (1428ق)، منهاج الصالحین، چ پنجم، قم: نشر مدرسة امام باقر.